فرآيند ثبت اختراع بايد چگونه باشد؟
۱۳۹۲/۲/۷

 

به تازگی پرسش‌هايي زياد و گوناگونی از سوی دوستان و همراهان هم‌آفرينی در مورد ابعاد مختلف فرآيند ثبت اختراع در ايران و مقايسه آن با فرآيند ثبت اختراع در کشورهای پيشرو در علوم و فناوری مطرح می‌شود. بنابراين بر آن شدم تا در نوشته‌ای ساده و مختصر، مهم‌ترين ويژگی‌های فرآيند ثبت اختراع (آن‌گونه که بايد باشد و در کشورها پيشرو کم‌وبيش پذيرفته شده است) را برشمرم. نوشته زير نتيجه کار است که در تاريخ 7 ارديبهشت 1392 در روزنامه دنيای اقتصاد (لينک) منتشر شد.

---------------------------------------------------

عملکرد اداره ثبت اختراع ايران در سال‌های اخير و انتقادات فراوانی که از آن می‌شود اين پرسش جدی را در ذهن بسياری از مخترعان، مديران شرکت‌ها و سياست‌گذاران حوزه علم‌و‌فناوری ايجاد کرده که فرآيند مناسب ثبت اختراع به راستی بايد چگونه باشد. آيا استاندارد پذيرفته شده‌ای برای اين فرآيند در دنيا وجود دارد؟ در پاسخ بايد گفت که بلی. نظام ثبت اختراع در برخی کشورها پيشينه چندصدساله و در برخی چندده‌ساله دارد. اين تجربه طولانی و آزمون و خطاهای فراوان در کنار پژوهش‌های علمی، فرآيند ثبت اختراع بيشتر کشورهای پيشرو در حوزه علم و فناوری را به سوی يک فرآيند استاندارد برده است. در ادامه مهم‌ترين بخش‌ها و ويژگی‌های اين فرآيند به بيانی ساده تشريح می‌شود. اگر چه در جزييات اين فرآيند در کشورهای مختلف تفاوت‌هايي وجود دارد، مواردی که در ادامه می‌آيد در فرآيند ثبت اختراع بيشتر کشورها مشاهده می‌شوند.

 

· مخترع برای ثبت اختراع خود از وکيل يا کارگزار ثبت اختراع کمک می‌گيرد. وکيل در نخستين گام، جستجوی کاملی را در بانک‌های اطلاعاتی تخصصی ثبت اختراع انجام می‌دهد و اختراعات مشابه قبلی را به دقت مطالعه می‌کند تا مشخص شود که آيا اختراع آنگونه که مخترع می‌پندارد جديد است يا خير. در بيشتر موارد، تمام يا چند مورد از ويژگی‌های اختراع مورد نظر پيش از اين توسط ديگران (در همان کشور يا ديگر کشورهای جهان) ثبت شده است. پس از اين جستجو، تصوير بهتری از مرز اختراع برای مخترع و وکيلش به دست می‌آيد و مخترع می‌تواند بهتر در مورد ارزش ثبت اختراع و صرف هزينه و وقت فراوان به اين منظور تصميم گيری کند.

· اگر نظر مخترع بر ثبت اختراعش بود، اظهارنامه يا تقاضانامه ثبت اختراع توسط وکيل مخترع با دقت تهيه می‌شود که شامل مشخصات و آدرس مخترع و مالک، پيشينه، شرح اختراع و ادعانامه است. مهم‌ترين بخش اين اظهارنامه ادعانامه است که مرز دقيق حوزه استحفاظی اختراع را تعيين می‌کند. اين بخش فنی-حقوقی حتماً بايد توسط وکلا يا کارگزاران ثبت اختراع تهيه شود که دارای تحصيلات فنی مربوطه در حد کارشناسی ارشد يا دکترا هستند و آموزشهای حقوق مالکيت فکری را ديده و مدرک وکالت ثبت اختراع (چيزی شبيه مدرک وکالت دادگستری) دارند. اگر در آينده مخترع بخواهد از کسی به دليل نقض اختراعش به دادگاه شکايت ببرد، در دادگاه تنها به حوزه ادعاها (و نه شرح اختراع) در تعيين وقوع يا عدم وقوع نقض استناد می‌شود.

· اظهارنامه بصورت الکترونيک يا حضوری در اداره ثبت اختراع ثبت می‌شود و يک تاريخ تشکيل پرونده و يک شماره تشکيل پرونده به آن اختصاص می‌يابد. اين تاريخ بسيار مهم است زيرا (فارغ از اين‌که فرآيند ثبت چه اندازه به درازا بکشد)، در صورت موافقت نهايي با ثبت اختراع، زمان حفاظت از زمان تشکيل پرونده شروع می‌شود.

· اين اظهارنامه از نظر مطابقت با الزامات شکلی بررسی و در صورت رعايت آن الزامات بلافاصله يک کد طبقه‌بندی استاندارد ثبت اختراع می‌گيرد و به مميز آن کد ارسال می‌شود. در ادارات بزرگ برای بررسی هر کد (که تعداد آنها خیلی زياد است) يک يا دو مميز و چند کمک مميز وجود دارند. لذا اظهارنامه در صف رسيدگی آن مميز قرار می‌گيرد. اين مميزان معمولاً دارای مدرک دکترا يا کارشناسی ارشد دقيقاً در آن حوزه و دارای مدرک مميزی ثبت اختراعات است. در برخی ادارات، حداقل پنج سال سابقه فعاليت صنعتی در آن حوزه فناوری هم از پيش‌نيازهای ورود به حرفه مميزی ثبت اختراع است. اين مميزان همه در استخدام اداره ثبت اختراع هستند. لذا در برخی دفاتر ثبت اختراع هزاران مميز کارآزموده فعالند که هر کدام مميزی يک حوزه بسيار خاص فناوری را برعهده دارند. البته در ادارات کوچک‌تر می‌توان مميزی چند طبقه مرتبط را به يک مميز سپرد تا امکان برقراری نظام مميزی با تعداد کمتری از مميزان آموزش ديده فراهم آيد.

· اظهارنامه پس از 18 ماه دقيقاً همان‌گونه که به اداره ارائه شده با تمام جزييات بر روی وب‌سايت اداره ثبت اختراع قرار می‌گيرد (فارغ از انجام شدن يا نشدن مميزی و نتيجه آن) و هرکسی می‌تواند از هر کجای دنيا به رايگان به آن دسترسی داشته باشد.

· مميز مربوطه بررسی را شروع می‌کند و يک گزارش دقيق و کامل تهيه می‌کند که به گزارش جستجو معروف است. در اين گزارش معمولاً تازگی ادعاها يا ابتکاری بودن آنها با استناد دقيق به اختراعات و مقالات و اطلاعات منتشر شره قبلی زير سئوال برده می‌شود. بسته به صف بررسی مميز، اين گزارش می‌تواند قبل يا پس از انتشار اظهارنامه ثبت اختراع (يعنی کمتر يا بيشتر از 18 ماه) بر روی اينترنت تهيه گردد.

· گزارش جستجو برای وکيل مخترع ارسال می‌شود. مخترع و وکيل وی می‌توانند دلايل خود در مخالفت با ايرادات مميز را در مهلت قانونی اداره ثبت اختراع ارائه کنند اما اين کار الزامی نيست. بنابراين در اين مرحله مخترع و وکيلش فرصت دفاع قانونی دارند. اما اين دفاع کار بسيار بسيار تخصصی است و دانش و تجربه بالايي در حوزه فنی اختراع و حقوق مالکيت فکری (و همچنين پيامدهای بازاری و اقتصادی اختراع) را می‌طلبد. مخترع در اين مرحله نمی‌تواند حتی يک کلمه ماهوی جديد به متن اختراع اضافه کند و تنها در چارچوب همان متن اوليه فضای دفاع دارد. يعنی گاهی اگر چه حق با مخترع است اما چون در اظهارنامه اوليه‌ای موضوع مورد نظر را افشا نکرده دفاعش رد می‌شود.

· اگر گزارش جستجو قبل از هجده ماه تهيه شود همراه با اظهارنامه منتشر می‌شود.

· در مرحله بعدی همان مميز پس از مطالعه پاسخ وکيل مخترع، رای ديگری صادر می‌کند که "گزارش مميزی" ناميده می‌شود. اگر وکيل مخترع به "گزارش جستجو" واکنشی نشان نداده باشد، "گزارش مميزی" عيناً همچون گزارش جستجو خواهد بود. اما اگر توجيهات وکيل مخترع از نظر فنی و حقوقی برای مميز قانع کننده باشد در آن صورت مميز برخی از ايرادات خود را حذف می‌کند.

· اگر چه مخترع و وکيلش هنوز با پرداخت هزينه بيشتر فرصت دفاع دارند اما معمولاً تغيير نظر مميز بعد از اين مرحله بسيار سخت و بعيد است. در برخی ادارات (مثل اداره ثبت اختراع اروپا) به مخترع و وکيلش امکان داده می‌شود که در جلسه‌ای با مميز توضيحات خود را ارائه کنند اما اينکار هزينه زيادی دارد و معمولاً تاثير چندانی در تغيير نظر تخصصی مميز ندارد. لذا دفاع حضوری تنها برای موارد استثنا انجام می‌شود. 

· مخترع و وکيلش اگر با توجه به ادعاهای مورد اشکال اگر همچنان به ادامه فرآيند علاقمند باشند، بايد ادعاهای مورد اشکال را حذف و مواردی را هم تصحيح کنند (يعنی گستره مورد حفاظت اختراع‌شان را کوچک و کوچک‌تر کنند). ادعاهای تصحيح شده دوباره برای مميز ارسال می‌شود (دقت کنيد که شرح اختراع معمولاً تغييری نمی‌کند). 

· اگر مميز با متن اصلاح شده ادعاها موافقت کرد، با اعطای حقوق انحصاری مطابق ادعاهای جديد موافقت می‌کند و با پرداخت هزينه‌های مربوطه اختراع مربوطه به ثبت نهايي می‌رسد. در اين مرحله متن جديد (که در بيشتر موارد تنها ادعاهای متفاوتی دارد)، به جای متن اظهارنامه بر روی وب‌سايت اداره ثبت اختراع قرار می‌گيرد.

· اگر مميز با ادعاهای جديد مخالفت کرد، عملاً تقاضای ثبت رد می‌شود و همان متن اظهارنامه اوليه همچنان در همان حالت اوليه روی وب‌سايت اداره ثبت اختراع می‌ماند.

· معمولاً رقبا و ذينفعان در اين مرحله فرصت اعتراض دارند. مثلاً آنها ممکن است سندی ارائه کنند که مميز نديده و به استناد آن می‌توان تازگی ثبت اختراع را زير سئوال برد. اين مهلت در اداره ثبت اختراع اروپا نه ماه است. پس از اين تاريخ هرکسی که به ثبت اختراع اعتراضی دارد بايد شکايت به دادگاه ببرد و در فرآيندی بسيار زمان‌بر و پرهزينه خواهان ابطال اختراع شود. 

· البته وکيل مخترع می‌تواند در مهلتی مشخص و با پرداخت هزينه‌های مربوطه، به تصميم مميز اعتراض کند و کار به مرجع بالاتری ارجاع شود. اما از آنجا که دلايل رد اختراع و کل فرآيند بصورت دقيق، شفاف و مستند وجود دارد و مميز از صاحب‌نظرترين افراد در حوزه مورد نظر است، معمولاً شانس موفقيت وکيل مخترع در اين مرحله خیلی کم است. از سوی ديگر، مخترع بايد هزينه بسيارزيادی به وکيل خودش بابت اين مرحله بپردازد که در اکثر موارد توجيه لازم را ندارد. بايد توجه داشت که مميز مربوطه در طول سال صدها و بلکه هزاران درخواست ثبت اختراع در يک حوزه فنی خاص را با دقت بسيار بسيار زياد تجزيه و تحليل می‌کند و پس از مدتی بر تمام تحولات آن حوزه احاطه کامل و مثال‌زدنی پيدا می‌کند. لذا نظرات وی معمولاً صحيح و قابل اتکا است.

· تک تک گام‌های اين فرآيند با هزنه‌ها و محدوديت‌های زمانی همراه است که هر گونه کوتاهی در توجه به آنها باعث ابطال درخواست ثبت می‌شود. يعنی اگر پاسخی در زمان مناسب داده نشود يا هزينه‌ای به موقع پرداخت نشود، ابتدا فرصتی محدود برای جبران با هزينه بيشتر وجود دارد و پس از آن درخواست ثبت اختراع باطل می‌شود و هيچ راهی برای احيای دوباره آن وجود ندارد.

· پس از ثبت نهايي اختراع، مخترع يا وکيلش بايد هر سال در موعد مشخصی هزينه تمديد سالانه آن را بپردازد تا حق انحصاری دريافتی به قوت خود باقی بماند و اين امر تا 20 سال پس از تاريخ تشکيل پرونده ادامه می‎يابد. هر زمان که مخترع تشخيص دهد اين اختراع ارزش پرداخت هزينه تمديد (که تصاعدی محاسبه می‌شود) را ندارد، تنها کافی است هزينه تمديد را در موعد مقرر نپردازد تا حقوق انحصاری‌اش ابطال شود. از آن پس هر کسی می‌تواند در کشور مورد نظر بدون نياز به کسب مجوز از مخترع نسبت به ساخت و فروش اختراع مورد نظر اقدام کند.

 





نظر کاربران

سلام
خيلي مفدي بود.
اميدوارم غير از ما، مسئولين مربوطه هم مطالعه و استفاده كنند.
خيلي روان و منطقي توضيح داده شده و اميدوارم روند حركت به سمت اصلاح فرآيند موجود هرچه سريعتر شروع شود.
نوشته شده توسط مهدي كنعاني در تاریخ ۱۳۹۲/۲/۷
0
0

سلام
مطلب خوب و جامعی است ولی برای کسی که اولین بار بناست این رویه را مطالعه کند، کمی دشوار به نظر می رسد. خوب بود در کنار این نوشتار، فلوچارت اجرایی "اینفوگرافی" وجود داشت تا خواننده سریع بتواند به خواسته های خود برسد.
به هرحال موفق باشید.
نوشته شده توسط حسن علم خواه در تاریخ ۱۳۹۲/۲/۷
0
0

با سلام و تشکر از متن کامل و جامع جنابعالی.
چنین متن راهنمائی، برای بسیاری از مخترعان که قصد ثبت اختراع در خارج از کشور مخصوصا اداره ثبت اختراعات آمریکا را دارند مفید خواهد بود.
کار خوب شما را در خصوص فارسی سازی عبارات تمجید می کنم؛ اما برای آشنایی مخترعان اگر معادل رایج انگلیسی آنها هم آورده شود، مفید است. عباراتی مانند First office action یا non final Rejection و همچنین Final Rejection که به عنوان گزارش های مرحله ای ممیزی محسوب می شوند و همچنین Examiner اداره ثبت اختراع به عنوان ممیز. Filing No و Publication No به عنوان شماره های مهم جهت جستجوی پتنت که جنابعالی به آنها اشاره نمودید.
در این مقاله شما اشاراتی به وکیل یا کارگزار ثبت اختراع نیز نمودید. شاید بتوانید در مقالات بعدی، به طور اختصاصی بر روی این حوزه تمرکز کنید و تفاوت های attorney و agent را به طور شفاف بیان کنید و معضلات و کمبودهایی که کشور در این زمینه با آنها روبرو است را توصیف کرد.
موفق و موید باشید.
نوشته شده توسط مالک سعیدی در تاریخ ۱۳۹۲/۲/۸
0
0

نام:
پست الکترونیکی:
نظر شما:

هم آفرينی با کمک، هم فکری و هم راهی شما به سرچشمه ای از آموزه های مهم و کاربردی مديريت فناوری و مالکيت فکری تبديل خواهد شد.