چرا مديريت مالکيت فکری پيچيده است؟
۱۳۹۲/۴/۱۴


چند روز پيش فرصتی دست داد تا در دانشگاه بولونيای ايتاليا (يکی از قديمی‌ترين دانشگاه‌های دنيا که در سال 1088 ميلادی بنيان گذاشته شده) پای صحبت دکتر ماکتا، رييس مالکيت فکری يکی از شرکت‌های بزرگ داروساز و توليدکننده تجهيزات پزشکی ايتاليايي به نام براکو (Bracco) بنشينم. از آنجا که شرکت‌های فعال در اين صنعت بسيار به دارايي‌های فکری و مديريت صحيح آنها وابسته‌اند، مديريت مالکيت فکری در اين شرکت‌ها کاری بسيار دشوار و پيچيده است. شايد به همين دليل است که بسياری از تئوری‌ها و نوآوری‌های اين حوزه علمی در بافت اين صنعت شکل گرفته‌اند. شرکت براکو هم يکی از اين شرکت‌ها است که در سال 1927 در ميلان شکل گرفته و امروزه در بيش از 90 کشور دنيا حضور فعال دارد. مدير مالکيت فکری اين شرکت صحبت‌های خود را با اين پرسش بنيادين آغاز کرد که چرا مديريت مالکيت فکری کاری پيچيده است؟

مهم‌ترين دلايل پيچيدگی مديريت مالکيت فکری که وی به آنها اشاره کرد به همراه توضيحاتی (به قلم خودم برای درک بهتر آنها) در ادامه آمده است:

 
 

1-    دارايي‌های فکری انواع گوناگونی دارند و حقوق مختلفی به هر نوع از آنها تعلق می‌گيرد

به انواع دارايي‌های فکری، حقوق مختلفی تعلق می‌گيرد. برخی قابل ثبت هستند و برخی نه. مدت حفاظت انحصاری از برخی 10 سال است و برخی الی الابد قابل تمديدند. هزينه کسب حقوق انحصاری برای آنها بسيار متفاوت است. مديريت اين حقوق، چه در سطح عملياتی و چه راهبردی، بسيار با هم متفاوتند. اين انواع مختلف دارايي‌های فکری اما با هم مرتبطند و مديران مالکيت فکری بايد بتوانند هم‌افزايي ميان آنها ايجاد و از ان در راستای منافع بنگاهی بهره‌برداری کنند. نکاتی از اين دست (که تعداد آنها در عمل بسيار زياد است)، مديريت مالکيت فکری را به امری بسيار پيچيده مبدل کرده است.

2-    حقوق مالکيت فکری سرزمينی هستند اما بازار شرکت‌ها فراملی است

حقوق مالکيت فکری بر اساس قوانين کشورها و در چارچوب مرزهای ملی تعريف و اعمال می‌شوند. اما بازار يا محل کاربرد بسياری از دارايي‌های فکری فراملی و چه بسا بين‌المللی است. لذا برای مثال، گستره استحفاظی يک اختراع ثبت شده در يک کشور اروپايي به احتمال فراوان با گستره استحفاظی همان اختراع (با متنی کاملاً مشابه) در ژاپن يا چين متفاوت است. از سوی ديگر، ضمانت اجرای حقوق مالکيت فکری از کشور به کشور متفاوت است. در برخی کشورها حتی با وجود تصريح قانونی، ضمانت اجرای خوبی برای مالکان حقوق فکری وجود ندارد. لذا برای مثال در اين کشورها، شرکت‌ها بايد بتوانند از ترکيبی از راهبردهای رسمی و غير رسمی حفاظت از دارايي‌های فکری استفاده کنند. اين کار نيازمند شناخت دقيق ظرفيت‌های قانونی و حتی بافت فرهنگی بازارهای هدف است.

3-    عامل زمان بسيار تعيين کننده است

عامل زمان از دو جهت تاثير فراوانی بر پيچيده شدن مديريت مالکيت فکری دارد. نخست اين‌که تمامی انواع حقوق مالکيت فکری به نوعی تقيد زمانی دارند. برای مثال برای ثبت اختراع، بايد زمان تشکيل پرونده پيش از هرگونه افشای عمومی اختراعات باشد و اقدامات شکلی و ماهوی فرآيند ثبت در دل زمانبندی اداره ثبت اختراع ملی به عمل آيد و هرگونه تاخير در هر مرحله ممکن است به پرداخت جريمه ديرکرد يا ابطال حقوق مربوطه بيانجامد. اما اين زمانبندی در کشورهای مختلف با يکديگر متفاوت است. لذا زمانی که قرار باشد اختراعی در 10 کشور ثبت شود بايد 10 چارچوب زمانی مختلف رعايت گردد. اين چارچوب زمانی در تمام طول اعتبار 20 ساله حق اختراع وجود دارد و کوتاهی در پرداخت به موقه حق تمديد سالانه هم می‌توان به ابطال حق بيانجامد. حال شرکتی را فرض کنيد که ده‌ها يا صدها اختراع خود را در ده‌ها کشور ثبت کرده باشد. جدول زمانبندی اقدامات لازم برای زنده نگاه داشتن اين حقوق بسيار پيچيده خواهد بود. اين توضيحات تنها مربوط به فرآيند رسمی کسب حقوق بود، اما وجوه زمانی فرآيند مديريت دارايي‌های فکری دارای تنها به فرآيند کسب حقوق محدود نمی‌شود و بسيار فراتر از آن است. برای نمونه، در اقامه دعوای حقوقی عليه ناقضان ثبت اختراع يا اعتراض به ثبت اختراعات رقبا هم عامل زمان تعيين کنننده است.  

دوم اين‌که قوانين مالکيت فکری کشورها با توجه به سطح توسعه و تجارب پيشين آنها و ديگر کشورها، همواره در حال تغيير و روزآمد شدن است. لذا شرکت‌ها بايد روند تغيير قوانين در گذر زمان در کشورهای مختلف و تاثير آن بر کسب‌وکار خود را از نزديک دنبال کنند و واکنش به‌هنگامی به اين تغييرات نشان دهند.

4-    فناوری روز به روز پيچيده‌تر و در هم تنيده‌تر می‌شود

دنيای فناوری با سرعتی باورنکردنی در حال پيشرفت است و فناوری‌های بهتر و برتر پياپی از راه می‌رسند. اما بسياری از اين فناوری‌ها از ترکيب پيشرفت‌های بشری در حوزه‌های فنی مختلف به دست آمده‌اند و اختراعات فراوانی در ارتباط با ابعاد مختلف عملکردی آنها ثبت شده است. برای نمونه در هر گوشه تلفن همراه هوشمند صدها فناوری مختف نهفته است و در ارتباط با هر فناوری هم هزاران اختراع ريز و درشت ثبت شده است. حال شرکت‌هايي که قصد توليد محصول يا ارائه خدمت در اين حوزه‌ها را داشته باشند با انبوهی از حقوق انحصاری با مالکين رنگارنگ روبه‌رو می‌شوند. نکته اينجاست که حتی شناسايي اختراعات مرتبط يا دارای همپوشانی با محصول مورد نظر در بسياری از حوزه‌های فناوری کاری بسيار دشوار است. اما پس از شناسايي بايد با اين مالکان ارتباط برقرار کرد و برای دريافت يا واگذاری حقوق مربوطه مذاکره کرد و توافقات حاصله را در دل قراردادهای امتياز فناوری مستند که که تک‌تک اين موارد تخصص‌ها و پيچيدگی‌های خاص خود را دارد. همين ازدحام حقوق مالکيت فکری در سال‌های اخير به يکی از ويژگی‌های چالشی دنيای مديريت مالکيت فکری تبديل شده است.

5-    به تخصص‌های فرارشته‌ای نياز است

برای مديريت مالکيت فکری بايد شناخت دقيقی از حوزه فنی فناوری مورد نظر داشت. لازمه اين امر داشتن پيشينه تحصيلی در حوزه‌های مهندسی يا علوم است. اما اين دانش و تحصيلات به هيچ روی کافی نيست. بايد بر ظرفيت‌های حقوقی دنيای مالکيت فکری و ظرافت‌های آن اشراف کامل داشت که اين امر هم از راه گذراندن دوره‌های حقوق مالکيت فکری و کسب تجربه در مرور زمان به دست می‌آيد. اما دانش فنی و حقوقی در کنار هم نيز کافی نيستند و بايد با کسب دانش تخصصی در حوزه مديريت کسب‌وکار، با راه‌های مختلف ثروت‌آفرينی آشنا شد. تنها در صورت داشتن دانش عميق تخصصی در هر سه حوزه فنی، حقوقی و کسب‌وکار است که می‌توان متناسب با هر فناوری و الزامات بازار، راهبرد مناسبی را بررای ارزش‌آفرينی و تصاحب بخشی از آن ارزش برگزيد. متاسفانه نظام آموزش عالی در بسياری کشورها نتوانسته تاکنون دوره‌های مناسبی را برای تربيت مديران مالکيت فکری طراحی و اجرا کند و بيشتر دوره‌های موجود در دل همان سيلوهای تخصصی و جزيره‌ای سنتی دانشگاه‌ها ارائه می‌شوند. به همين دليل بنگاه‌های تجاری بايد بار آموزش مديران مالکيت فکری را تا اندازه زيادی بر دوش بگيرند که کاری دشوار و بسيار زمان‌بر و هزينه‌بر است.

6-    ابعاد راهبردی روز به روز پررنگ‌تر می‌شوند

توضيحات بالا نشان می‌دهد که مديريت مالکيت فکری دارای ابعاد عملياتی بسيار گستره و متنوعی است. در گذشته همين ابعاد عملياتی در کانون توجه بودند تا چتری دفاعی در پيرامون فعاليت‌ها و توليدات شرکت‌ها فراهم آورند. اما با افزايش نقش دارايي‌های فکری در ثروت‌آفرينی شرکت‌ها (که در شرکت‌های پيشرو به بيش از 90 درصد رسيده است) اکنون راهبردهای مبتی بر دارايي‌های فکری مطرح شده و اهميت فزاينده يافته‌اند. از سوی ديگر مشخص شده که دارايي‌های فکری تنها در سايه مدل کسب‌وکار شرکت‌ها ارزش يافته و ارزش‌آفرين می‌شوند. اين دو تحول بزرگ به تدريج مديريت مالکيت فکری را يکی از مهم‌ترين و راهبردی‌ترين موضوعات سازمانی تبديل کرده است. لذا تصميمات در حوزه مالکيت فکری از بخش حقوقی شرکت‌ها جدا شده و در سطحی بالاتر (در حد معاون مدير عامل) اخذ می‌شوند. بنابراين همين امر پيچيدگی زيادی را از نظر ترکيب ابعاد عملياتی و راهبردی مديريت مالکيت فکری و ارتباط آن با ديگر بخش‌ها و کارکردهای سازمانی مطرح کرده است.





نظر کاربران

با سلام و عرض احترام
وقت بخیر؛ جای دارد ابتدا به نوبه خودم از شما به دلیل انتشار مطالب مفیدی که به طور مستمر از طریق این پایگاه صورت می دهید، تشکر ویژه داشته باشم. به نظرم آمد تا دو نکته اساسی در راستای موضوع مورد بحث اضافه نمایم. با توجه به علل نامبرده شده برای پیچیدگی حقوق مالکیت فکری، می توان اذعان داشت که این دلایل تنها دانش آشکار پیچیدگی های حقوق مالکیت فکری است و دانش ضمنی این اصول برای کشورهای درحال توسعه کمی از پیچیدگی این امر کاسته و شرایط راهبرد حقوق مالکیت فکری را برای سرمایه گذاران خارجی و بنگاه های داخلی تسهیل می کند. بخش اعظمی از ساختار صنعت دارو در کشورهای درحال توسعه مبتنی بر سیاست های عرضه محور نوآوری است و به دلیل پیچیدگی فرمولاسیون داروهای تولیدی توسط بنگاه های داخلی این کشورها که اکثراً با همپایی همکاری های خارجی صورت می گیرد. غالبا به دلیل ناشناخته بودن و سختی فرمول های ساخت و تولید برای بنگاه های خارجی انگیزه بهره برداری از قوانین مالکیت فکری پایین بوده و در این راستا کمتر هزینه می نمایند. این امر هم به نفع دارنده فناوری است و هم گیرنده؛ چرا که با انتشار دانش فنی تولید دارو و استفاده از سرریزهای دانشی آن برای سایر بنگاه به وجود می آید اما زمان این امر آنچنان طولانی است که برای بنگاه های خارجی ارزش ثبت بالایی ندارد. این اصل ضمنی برد برد دو سویه مهمترین عامل سرمایه گذاری بنگاه های خارجی در کشورهای درحال توسعه است. نکته بعدی لینکیج ضعیف شبکه های همکاری این صنعت در کشورهای درحال توسعه است که غالبا موجب تبلور انباشت دانشی ایجاد شده از انتقال فناوری رخداد شده نمی گردد و این امر از پیچیدگی قوانین مالکیت فکری در این ممالک کاسته و با وجود مکانیزم های ناکارآمد مالکیت فکری در این کشورها ریسک سرمایه گذاری برای بنگاه های خارجی را می کاهد.
دو عامل مذکور فوق به نظر بنده در عین ذات چالشی آنها به طور ضمنی تسهیل کننده بوده و به نظر می رسد که سیاستگذاران این حوزه بایستی با هوشمندی سیاستی خاصی مشوق های سرمایه گذاری را تبیین نمایید.

با تشکر
بهمن کارگرشهامت
دانشجوی دکتری مدیریت فناوری
نوشته شده توسط بهمن کارگرشهامت در تاریخ ۱۳۹۲/۴/۱۴
0
0

دوست گرامی
جناب آقای دکتر باقری
با سلام
این مساله که شما علیرغم سختیهای فرارو، دانش مکتسبه را در اختیار دیگران قرار می دهید بسیار رویکرد سخاوتمندانه ای است. چنین رویکردی در ایران کمتر دیده می شود. متاسفانه دانش در ایران هر چند ناآزموده نیز باشد مسیر خلاف آنچه در دنیا هست، پیموده می شود و هر روز بر انحصاری بودن آن افزوده می شود. چاله سیاه فرهنگی شکل گرفته و تلاش برای رفع آن زمان می برد. در اختیار قراردادن چنین مطالبی برای متخصصین ایرانی بسیار مفید است. شخصاً از مطالب شما بسیار سود می برم. از شما سپاسگزارم-ارادتمند- تحویلیان
نوشته شده توسط علی تحویلیان در تاریخ ۱۳۹۲/۴/۱۵
0
0

سلام بر آقاي باقري عزيز
اميدوارم همچنان سفير يادگيري و ياددهي علاقه‌مندان مديريت نوآوري و مالكيت فكري باشيد و هميشه به ياد داشته باشيد كه اين سو، مشتاقاني هستند كه يادداشت‌هاي به‌روز و نكته‌سنجانه شما را مطالعه مي‌كنند.
نوشته شده توسط محمود كريمي در تاریخ ۱۳۹۲/۴/۱۵
0
0

استاد ارجمندم سيد كامران عزيز
استفاده كردم مختصر و مفيد بود.
با ارادت عبادي
نوشته شده توسط در تاریخ ۱۳۹۲/۴/۱۵
0
0

جناب آقای دکتر باقری

از مطالب ارزنده شما بسیار استفاده می بریم.

با سپاس
کاظمی
نوشته شده توسط کاظمی در تاریخ ۱۳۹۲/۴/۱۵
0
0

جناب آقاي دكتر باقري
ضمن تشكر از مطالب ارزنده ايي كه ارسال مي فرماييد. برايتان ارزوي سلامت و موفقيت دارم.
ارادتمند
جعفرخاني كرماني
ABRII
نوشته شده توسط جعفرخاني كرماني در تاریخ ۱۳۹۲/۴/۱۸
0
0

با سلام،جناب باقری از مطالب شما خیلی استفاده کردم از آشنایی با شما خوشحالم ارادتمند موسوی
saman bank
نوشته شده توسط محمد موسوی در تاریخ ۱۳۹۲/۶/۸
0
0

نام:
پست الکترونیکی:
نظر شما:

هم آفرينی با کمک، هم فکری و هم راهی شما به سرچشمه ای از آموزه های مهم و کاربردی مديريت فناوری و مالکيت فکری تبديل خواهد شد.