ادامه مميزی غير حرفه‌ای اختراعات: آزموده را آزمودن خطاست!
۱۳۹۲/۹/۷

اين نوشته در تاريخ 3 آذرماه 1392 در روزنامه دنيای اقتصاد منتشر شده (لينک) که در ادامه عيناً تقديم می‌شود:

 ------------------------------------------------------------

در روز دوازدهم آبان ماه 1392 اصلاحيه آئین‌نامه اجرایی قانون ثبت اختراعات، طرح‌های صنعتی و علائم تجاری مصوب و ابلاغ شد (لينک). کارشناسان نظام ملی نوآوری که بی‌صبرانه منتظر بودند که در آيين‌نامه اصلاح شده بر "مميزی ماهوی اختراعات" بر پايه استاندارهای تخصصی مربوطه "در اداره ثبت اختراع" تاکيد شده باشد، در کمال شگفتی دريافتند که در آيين نامه جديد تلاش شده تا همان فرآيند فعلی اندکی منظم‌تر شود. اين يعنی آزمودنِ آزموده!

ضعف نظام ثبت اختراع ايران در بررسی ماهوی درخواست‌های ثبت اختراع تاکنون به اعتبار اين نظام آسيب فراوان زده و باعث شده که از اعتماد جامعه و صنعت به اعتبار گواهي‌های صادرشده برای مخترعين کاسته شود. اما اجازه دهيد با هم نگاهی به فرآيند فعلی بررسی درخواست‌های ثبت اختراع بياندازيم و با برخی کاستی‌های آن بهتر آشنا شويم. اين گزارش و تحليل، حاصل سال‌ها تجربه ارتباط مستقيم با اداره ثبت اختراع هم از منظر متقاضی ثبت و هم از منظر يکی از پژوهشگاه‌های بزرگ دولتی (که‌نامه‌های بررسی علمی برای آن ارسال می‌شده) است.

در اداره ثبت اختراع مميزان آموزش ثبت اختراع ديده به کار گرفته نشده‌اند. لذا متن تقاضانامه اختراع به همراه نامه‌ای از رييس اداره برای دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها و ديگر مراکز علمی و پژوهشی کشور ارسال می‌شود و در آن نامه رسماً از آنها خواسته می‌شود تا شرايط ماهوی اختراعات را بررسی و در اين ارتباط اظهار نظر نمايند. اين فرآيند يک ايراد بزرگ دارد که ابتدا به آن می‌پردازم:

فرآيند کنونی بررسی اختراعات در ايران، به اشتباه همچون فرآيند داوری مقالات علمی، مبتنی بر قضاوت همتايان است. در حالي‌که فرآيند مميزی اختراع تابع قواعد متفاوتی است و به تخصص و فرآيند کاری متفاوتی هم نياز دارد. يعنی در حال حاضر، در بهترين حالت، کسانی در مورد اختراع بودن يا نبودن اختراع اعلام نظر می‌کنند که در آن زمينه دارای مدرک تحصيلی و احتمالاً سابقه آموزشی يا پژوهشی هستند. اما "مميز ثبت اختراع" نيستند. منظور از مميز ثبت اختراع کسی است که دارای تحصيلات عاليه در رشته‌های علوم و مهندسی مرتبط است اما در حوزه حقوق ثبت اختراع و جزييات قانون ثبت اختراع و همچنين ابزارهای و روش‌های مميزی اختراع به خوبی آموزش ديده و صلاحيت وی برای مميزی احراز شده باشد. مميز ثبت اختراع می‌تواند شرايط ماهوی اختراع را به صورت بسيار دقيق احراز کرده و آن‌را به گونه‌ای مستند و دقيق به متقاضی اعلام نمايند. در نتيجه حتی اگر درخواست ثبت رد شود، متقاضی به دليل رد درخواست خود به صورت دقيق و شفاف و مطابق با نص قانون و آيين‌نامه اجرايي آن پی می‌برد. برای نمونه مميز برای رد تازگی (به عنوان يکی از سه شرط ماهوی اصلی ثبت اختراع) هر کدام از ادعاهای مندرج در تقاضانامه ثبت بايد سندی ارائه کند که پيش از اين برای عموم افشا شده باشد و محتوای همان ادعا کاملاً در آن ذکر شده باشد. اگر هم مميز برداشت اشتباهی از آن سند پيشينه داشته، متقاضی فرصت خواهد داشت تا کتباً استدلال نموده و به نظر مميز اعتراض کند. در فرآيند مميزی حرفه‌ای، شفافيت و پاسخگويي در هم تنيده است. به بيان دقيق‌تر متقاضی (و همچنين جامعه) دقيقاً می‌داند که چرا با ثبت يک ادعا مخالفت شده و مميز هم در برابر عملکرد خود مسئوليت دارد و ميزان دقت وی می‌تواند مورد بررسی دوره‌ای قرار گرفته و ملاک ارزيابی عملکرد و ارتقای وی باشد. اين نظام تاکنون در کشورهای بسياری اجرا شده است.

بی‌شک در غياب مميزان ثبت اختراع، فرآيند مميزی نمی‌تواند با کيفيت انجام پذيرد. به عبارت ديگر، پژوهشگران و اساتيدی که بر جزييات و ظرافت‌های قانون ثبت و آيين‌نامه اجرايي آن اشراف ندارند و حتی با روش‌های نظام‌مند و دقيق جستجوی پيشينه اختراع آشنا نيستند، تنها به صرف آشنايي با آن حوزه علمی نمی‌توانند در خصوص شرايط ماهوی ثبت اختراع اعلام نظر کنند.

اما اجازه دهيد برخی ديگر از زوايای معيوب فرآيند بررسی کنونی اختراعات را بکاويم:

·       در اين فرآيند، هيچ معيار يا شاخص مشخص و قابل توجيهی در انتخاب پژوهشگاه‌ها يا دانشگاه‌های بررسی کننده اختراع وجود ندارد.

·       در برخی موارد، تضاد منافع، رقابت علمی يا انگيزه‌های ديگر در ميان افرادی با پيشينه علمی مرتبط و مشابه (که گاهی رقبای علمی يا تجاری همديگر هستند) مانع از اعلام نظر بی‌طرفانه و دقيق می‌شود.

·       در بسياری موارد متقاضی خود حامل نامه يا پيگير رسيدگی به آن در پژوهشگاه‌ها و دانشگاه‌ها است و ميزان پيگيری و شبکه‌های ارتباطی وی می‌تواند بر فرآيند بررسی و نتيجه اعلام شده آن تاثير بگذارد.

·       ارجاع کار به يک پژوهشگر يا استاد دانشگاه در درون اين مراکز علمی بر اساس شاخص و رويه‌ مشخصی انجام نمی‌شود و هيچ تضمينی وجود ندارد که خبره‌ترين و باتجربه‌ترين کارشناس دست‌آخر مسئول بررسی شود. چه بسا در عمل چنين افرادی بار اجرايي بسيار بيشتری را به دوش می‌کشند و کارهايي با اولويت کمتر به آنها ارجاع نمی‌شود.

·       نتايج بررسی‌ها در بيشتر موارد غيرشفاف، مبهم يا کلی است (اين امر نتيجه منطقی همان ايراد اصلی است).

·       در نتيجه موارد فوق می‌توان انتظار داشت که هيچ نهادی ضمانت کننده صحت بررسی‌ها و پاسخگو در قبال آنها نباشد.

·       در مواردی مراکز علمی به دلايل گوناگون (از جمله هزينه‌های انجام بررسی‌هايي از اين دست و عدم جبران اين هزينه‌ها از سوی اداره ثبت اختراع) از پذيرش يا انجام بررسی سر باز می‌زنند و متقاضی ثبت بايد بارها نامه هايي را بين اداره ثبت اختراع و اين مراکز جابه‌جا يا پيگيری نمايد. اين فرآيند که می‌تواند ماه‌ها به درازا بيانجامد، به ويژه برای متقاضيان ساکن در خارج از پايتخت بسيار آزار دهنده و پرهزينه می‌تواند باشد.

اين فرآيند نه تنها باعث شده که نتيجه بررسی‌ها با استانداردهای پذيرفته شده مميزی ماهوی اختراعات در ديگر کشورها فاصله پيدا کند، بلکه به مرور زمان باعث دلسردی و بی‌انگيزگی برخی مخترعين (به ويژه مخترعين ساکن در ديگر مراکز استان‌ها و شهرستان‌ها) شده است. از سوی ديگر، به تازگی با نهايي شدن پيوستن ايران به معاهده همکاری ثبت اختراع، تعداد بيشتری از درخواست‌های خارجی ثبت اختراع به زبان انگليسی روانه ايران می‌شوند و مميزی غير حرفه‌ای آنها می‌تواند مشکلات فراوانی را موجب شود. البته پذيرش چشم‌بسته آنها هم به منافع ملی آسيب بيشتری خواهد زد.

البته در اصلاحيه تبصره 2 ماده 28 به خوبی آمده است که "سازمان ثبت مکلف است با بهره‌گیری از توانمندی‌های داخلی و بین‌المللی نسبت به ظرفیت‌سازی درون سازمانی و برون سازمانی و آموزش تخصصی کارشناسان مربوط و ایجاد رویه واحد، اقدام لازم را معمول دارد." لذا جا دارد به جای پافشاری بر فرآيند اشتباه کنونی و بهبود شکلی آن، هر چه زودتر برای جذب و آموزش مميزان حرفه‌ای ثبت اختراع در اداره ملی ثبت اختراع برنامه‌ريزی منسجم و علمی صورت گيرد.

در آخر بايد اشاره کنم که شش کشور عربی حاشيه خليج فارس وقتی در سال 2000 اداره ثبت اختراع مشترکی تشکيل دادند از همان ابتدا برای جذب و آموزش مميزان ثبت اختراع برنامه‌ريزی کردند. آنها تعدادی از فارغ‌التحصيلان رشته‌های مهندسی و علوم را برای گذراندن آموزش‌های مميزی ثبت اختراع به کشورهايي چون اطريش و استراليا فرستادند. اين افراد پس از دو سال به تدريج به آن اداره بازگشته و به مميزی حرفه‌ای اختراعات مشغول شدند. در عمل پس از گذشت چهار سال از آغاز کار آن اداره، کادر حرفه‌ای کافی برای مميزی ثبت اختراع در داخل آن شکل گرفته بود. متاسفانه با وجود ظرفيت‌های انسانی برتر ايران در حوزه مهندسی و علوم، نظام ثبت اختراع همچنان بر تداوم فرآيند ناکارآمد و غيرحرفه‌ای بررسی اختراع اصرار می‌ورزد!





نظر کاربران

نکات قابل تاملی در این یادداشت آورده شده است. یکی از اصلیترین آنها عدم رعایت حق دفاع متقاضیان نسبت به رای صادره از طرف مرجع بررسی کننده می باشد. اگرچه ممکن است بخش عمده این ایراد به اداره ثبت اختراعات مربوط باشد، لیکن (همانطور که بارها در جلسات مراجع مالکیت فکری نسبت به آن تذکر داده ام) مراجع مالکیت فکری خود می توانند به این امر مهم توجه نموده و اقداماتی را نسبت به آن انجام دهند. بطور مثال در مرجع منطقه ای اصفهان پاسخ استعلام های دریافتی از اداره ثبت در چندین صفحه با ذکر نتایج جستجو و دلایل رد و یا تایید اعلام می شود. در این مرجع از ابتدا این حق برای متقاضیان ثبت اختراع محفوظ شمرده می شد که نسبت به رای صادره و نتایج آن حق دفاع داشته و در صورت لزوم و به دلایل مختلف (از جمله عدم آشنایی با تدوین متن اختراع و خصوصا ادعا نامه) مدارک خود را اصلاح و یا کامل نمایند.
اگرچه این روش که مراجع به عنوان ممیزان ثبت اختراع خود اقدام به برقراری ارتباط با مخترع می کنند خالی از اشکال نیست ولی بخش مغفول مانده این فرآیند را اصلاح و در خلال آن تا حدوددی هم ممیزان و هم مخترعین را نسبت به نکات فنی و حقوقی اینکار آشنا می سازد.
نوشته شده توسط اصغری در تاریخ ۱۳۹۲/۹/۷
0
0

احتراماً- سپاس از تذکرات و نکته سنجیهای بجا.
همین 26 آذرماه بود که یکی از مراکز پژوهشی اختراع موکل من را به دلیل اینکه مشابه موارد خارجی بود رد نمود فارغ از اینکه اساساً موارد ادعایی را مورد مداقه قراردهد. جالب اینکه اساساً کارشناس اداره ثبت نیز به کارکرد ماهوی کلیمها توجهی ندارد. جالبتر اینکه دو اختراع را در نظام حقوقی ما در دادگاهها و متاسفانه در اداره ثبت براساس ظاهر مقایسه می کنند. اینکه چرا اداره ثبت ما در همه بخشها متحول نمی شود محل تامل است.
نکته ای که دردآور است و در چند مورد هم برای ثبت علامت مواجه شدم و هم برای ثبت اختراعات شنیده هایی است که بیان می دارد برای اظهارنامه هایی که رد می شود مبلغ 400 هزار تا دو میلیون تومان از طرق غیر قانونی می بایست پرداخت شود تا به ثبت برسد. در صورت صحت این موارد فاتحه حرفه ای بودن را باید خواند. واقعا چه باید کرد؟باتشکر
نوشته شده توسط تحویلیان در تاریخ ۱۳۹۲/۹/۸
0
0

طرحی که شش کشور عربی حاشيه خليج فارس (GCC) انجام داده اند، خود به خود باعث افزایش اعتبار اداره ثبت اختراعشان شده است. در خصوص راه اندازی چنین مدلی، اداره ثبت اختراعات ایران باید به عنوان متولی عمل کند. انتظار می رفت تا در اصلاحیه قانون ثبت اختراعات، این موارد نیز به طور دقیقی دیده شود.
در خصوص بررسی نوآوری و قابلیت تولید هر اختراع، به نظر میرسد مراجعی چون ستاد ویژه توسعه فناوری نانو، شهرک علمی و تحقیقاتی اصفهان و چند مرکز محدود، بررسی ماهوی صحیحی انجام میدهند و گزارشات داوری خود را با کیفیت لازم به اداره ثبت اختراعات ارسال می کنند. متاسفانه بسیاری از مراجع دیگر، در بهترین حالات، تنها به بررسی علمی درخواست های ثبت اختراع می پردازند که مسلما بسیار متفاوت از ممیزی یک اختراع می باشد.
نوشته شده توسط مالک سعیدی در تاریخ ۱۳۹۲/۹/۹
0
0

نام:
پست الکترونیکی:
نظر شما:

هم آفرينی با کمک، هم فکری و هم راهی شما به سرچشمه ای از آموزه های مهم و کاربردی مديريت فناوری و مالکيت فکری تبديل خواهد شد.