بازارهای نوروزی و پرچم‌هايي که پايين می‌آيند!
۱۳۹۴/۱/۲۳

بهانه خريد نوروزی موجب شد که در روزهای پايانی اسفندماه نود و سه، بازار داغ محصولات چند صنعت را از نزديک ببينيم. در اين بازارها (به ويژه در روزهای منتهی به نوروز) می‌توان کارنامه عملکرد يک‌ساله صنايع مربوطه را ديد. حجم زياد خريدهای نوروزی به وسعت کل ايران، می‌توانست و می‌تواند موتور پيشران اقتصاد صنايع بومی مرتبط باشد. اما آنچه در عمل ديده شد، تصويری متفاوت و نگران کننده بود.

يکی از اين بازارها، بازار مبل تهران بود که می‌توان آن را مهم‌ترين قطب اقتصادی صنعت مبلمان ايران به شمار آورد. در ورای همهمه و حس خوب خريد نوروزی، حضور پرتعداد پرچم‌ها و نمادهای کشور ترکيه نشان از پديده‌ای خزنده‌ داشت که می‌توان آن را به اختصار، چيرگی روزافزون شرکت‌ها و بنگاه‌های اقتصادی ترکيه بر بازار بزرگ ايران وصف کرد. 
 
فروشگاه‌های متعددی با برند محصولات ترکيه در اين بازار برپا شده بودند و آنچنان که می‌نمايد، مرتب بر تعداد آنها افزوده می‌شود. فروشگاه‌های زيادی هم با واسطه، به عرضه محصولات ساخت ترکيه مشغولند. اين فروشگاه‌ها برای نشان دادن اصالت ترکيه‌ای محصولات‌شان، از هر ابزاری بهره می‌گيرند: از قسم و آيه گرفته تا نصب پرچم آن کشور در داخل فروشگاه و حتی پخش موسيقی ترکيه‌ای! حتی در يک مورد، در کمال شگفتی، پرچم بزرگ ترکيه بر سردر يکی از مراکز خريد اين بازار نصب شده بود!
 
آخرين بار که حدود چهار سال پيش از بازار بزرگ مبلمان تهران ديدن کرده بودم، محصولات و برندهای ترکيه جلوه خاصی در اين بازار نداشتند. بنابراين می‌توانم نتيجه بگيرم که بسياری از فروشگاه‌های عرضه‌کننده محصولات ساخت داخل در همين مدت جای خود را به نمايندگی‌ها يا فروشگاه‌های محصولات ساخت ترکيه داده‌اند. اما تک‌تک فروشگاه‌های اين بازار بزرگ، نمايندگان کارگاه‌های ريز و درشت توليدی مبلمان هستند. بنابراين اگر در يکی از نمايشگاه‌های اين بازار، چند نفر مشغول کار باشند، اين افراد احتمالاً جمعی چندده نفره را نمايندگی می‌کنند که در طول زنجيره تامين محصولات مربوطه مشغول فعاليت هستند. اگر خانواده اين افراد را هم لحاظ کنيم، به جمعی چندصد نفره می‌رسيم که اقتصاد زندگی آنها به طور مستقيم يا غير مستقيم به برپا و پررونق بودن هر يک از فروشگاه‌های بازار مبل تهران وابسته است. 
 
وقتی پرچم ترکيه در يکی از فروشگاه‌های اين بازار برافراشته می‌شود، طبيعتاً اين پرچم ايران است که پايين کشيده می‌شود. بله، در عرصه رقابت اقتصادی، پايين کشيده شدن نام برندهای ايرانی از سردر هر يک از اين فروشگاه‌ها، همچون از دست رفتن سنگری می‌ماند که بايد برای حفظ آن تلاش می‌کرديم و نکرديم. اما افسوس که ضربه‌های اينچنين ديگر آنچنان برايمان دردناک نيست.
 
البته پيامد تسليم کردن سنگرهای اقتصادی، تنها به جنبه نمادين آن محدود نمی‌ماند. زمانی که پرچم ترکيه (يا هر کشور ديگری غير از ايران) در فروشگاهی ايرانی به جای پرچم ايران افراشته می‌شود، بخش بزرگی از زنجيره تامين محصولات عرضه شده، به خارج از ايران منتقل می‌شود. از قضا زنجيره‌های با ارزش افزوده بالا (شامل طراحی و مهندسی) به کشور مبدا می‌رود و بخش‌هايي که در ايران می‌مانند از جنس واسطه‌گری، توزيع و بازرگانی هستند. به عبارت ديگر، همان چند ده نفری که در طول زنجيره تامين مبلمان برای يک فروشگاه مشغول کار بودند بی‌کار می‌مانند و همان چند صدنفری که اقتصادشان مستقيم يا غير مستقيم به همين افراد وابسته بود يک گام (شايد هم چند گام!) به فقر نزديک‌تر می‌شوند. بنابراين هر فروشگاه مبلمانی که پرچم ايران را پايين می‌کشد و پرچم ترکيه را بالا می‌برد، زنگ خطر فقر را به صدا در می‌آورد. اما وقتی بخش بزرگی از بازار تسخير پرچم ترکيه می‌شود، بايد نگران موج فزاينده فقر بود. البته پيامدهای اين تسليم اقتصادی، در قلمرو اقتصاد باقی نمی‌ماند و لاجرم رنگ‌وبوی اجتماعی، سياسی و امنيتی به خود خواهد گرفت. 
 
مبلمان‌ ساخت ترکيه که بازار مبل ايران را تسخير کرده‌اند، بی‌گمان از طرح و کيفيت اجرای بهتری برخوردارند و توانسته‌اند نگاه مشتريان ايرانی را به خوبی به سوی خود جلب کنند. از سوی ديگر، ميانگين قيمت آنها دست‌کم دو تا سه برابر محصولات ايرانی است. بر خلاف نگاه غالب و ناکارآمد سياستی که در چنين مواردی از مشتری ايرانی تقاضا می‌کند که کالای ايرانی را (با وجود کيفيت پايين‌تر آن) انتخاب کند، مشکل را بايد در جای ديگری جستجو کرد. بايد پرسيد که چرا شرکت‌های ايرانی نمی‌توانند محصولات خود را با طرح، کيفيت و اجرای بهتری از نمونه‌های ساخت ترکيه توليد کنند؟ 
 
اگر چه پاسخ به پرسش بالا پيچيده و چند بعدی است، اما بی‌گمان ضعف توان نوآوری و فناوری شرکت‌های ايرانی در برابر رقبای ترکيه‌ای را نمی‌توان کتمان کرد. اگر شرکت‌های ايرانی از دانش و فناوری لازم برای توليد باکيفيت و زيبای مبلمان در طرح‌ها و رنگ‌های مختلف برخوردار بودند، حتماً نسبت به محصولات ترکيه‌ای (با توجه به هزينه کمتر انرژی، نيروی انسانی و حمل‌ونقل) مزيت هزينه‌ای داشتند. با علم به اين موضوع، بايد پرسيد که چه عواملی باعث شده که شرکت‌های ايرانی در افزايش توان نوآوری خود سرمايه‌گذاری نکرده‌اند؟ 
 
متاسفانه همين شرايط نگران‌کننده در ديگر بازارهاي نوروزی (از جمله پوشاک، لوازم آشپزخانه و ...) هم تکرار شد. بنابراين، مشکل فراگيرتر و جدی‌تر از بازار مبلمان است و روايت بالا تنها به عنوان نمونه بود. به نظر می‌رسد سياست‌گذاران صنعت کشور سال‌هاست که رويکرد خوبی به پرسش بالا و پاسخ‌های آن نداشته‌اند. زمانه‌ای که می‌شد تنها با تعيين تعرفه‌های گمرکی و محدوديت‌های وارداتی به توليدکننده و صنعتگر ايرانی کمک کرد، گذشته است. اما به نظر می‌رسد که سياست‌گذاران صنعت ايران همچنان همان خط سنتی قبلی را دنبال می‌کنند. جالب اينجاست که در همان حوزه هم کارنامه درخشانی وجود ندارد. برای نمونه در موافقتنامه تعرفه ترجيحی بين ايران و ترکيه (که آه از نهاد کارآفرينان ايرانی درآورده)، صادرات محصولات اوليه کشاورزی از سوی ايران و واردات محصولات صنعتی از سوی ترکيه مشمول کاهش تعرفه شده‌اند [1 و 2]. 
 
فراموش نکنيم که اگر اين روند خطرناک در شرايط تحريم به وقوع پيوسته، شرايط بعد از تحريم حتماً آن را تعميق و تشديد خواهد کرد. همه می‌دانيم که با رفع تحريم‌ها تعداد رقبای خارجی و همچنين توافقنامه‌های تجاری با ديگر کشورها افزايش خواهد يافت. لذا ادامه همان رويکرد ناکارآمد سنتی در زمان رفع تحريم‌ها می‌تواند تهديدات جدی در پی داشته باشد.
 
به نظر می‌رسد که مفهوم مدرن و علمی سياست‌گذاری نوآوری و فناوری هنوز جای خود را در حوزه صنعت ايران به خوبی باز نکرده است. برخی به اشتباه گمان می‌کردند و می‌‌کنند که موضوع نوآوری، ويژه معاونت علمی و فناوری رياست جمهوری و احتمالاً وزارت علوم، تحقيقات و فناوری است. همين برداشت نادرست باعث شده که متوليان صنعت کشور (همچون وزارت صنعت، معدن و تجارت)، سياست‌گذاری نوآوری را جزو کارکردهای اصلی خود به شمار نياورند. 
 
ناگفته پيداست که همين برداشت نادرست چه پيامدهايي برای صنعت بومی و توان رقابت‌پذيری آن در پی داشته است. لذا بهتر است برای وارد کردن اصول مديريت فناوری و نوآوری در سياست‌های صنعتی کشور وارد کاری کرد تا مگر روند دردناک پايين کشيده شدن پرچم‌های ايران در بازارهای داخلی به تدريج متوقف و معکوس شود. بايد بتوان شبکه‌سازی و ميانداری را در بنگاه‌های صاحب برند ايرانی تقويت کرد و با اين کار، ظرفيت شرکت‌های دانش‌بنيان و افراد خلاق را در راستای افزايش توان نوآوری صنعت بومی جهت دهی نمود. البته اين کار نسبت به کارهايي که اکنون توسط متوليان صنعت کشور (از جمله وزارت صنعت، معدن و تجارت) انجام می‌شوند، پيچيده‌تر است و به نگاه‌های جديد و تخصص‌های متفاوتی نياز دارد. 
 
نوروز و نو شدن بهاری، موسم خوبی برای تغيير نگاه‌ها و خانه‌تکانی است. فرصت تعطيلات نوروزی و کاهش بار توان‌فرسای کارهای روزمره و تکراری، مجال خوبی است برای مديران و سياست‌گذاران صنعت کشور است تا برای افزايش توان نوآوری صنعت چاره‌جويي کنند. آنها بايد بپرسند چه عواملی باعث شده که شرکت‌های ايرانی در افزايش توان نوآوری خود سرمايه‌گذاری نکرده‌اند؟ چگونه می‌توان توان نوآوری بنگاه‌های ايرانی را به شکلی پايدار افزايش داد؟ چه بايد کرد تا پرچم ايران از سنگرهای اقتصادی کشور پايين کشيده نشود؟
 
 




نظر کاربران

بسيار عالي بود. همانگونه كه شما هم به نوعي اشاره كرده ايد تعميم تفكر توسعه فناوري يكي از مهمترين وظايف اين حوزه است. لازم است اين رويكرد در اذهان تمامي آحاد جامعه رسوخ كند. لذا به نظر ميرسد سياستگذاران و برنامه ريزان اين حوزه بايد در كنار اقدامات عملي توسعه فناوري تلاش بيشتري به منظور ترويج و فرهنگ سازي اين نگاه بعمل آورند. تغيير نگاه به فناوري به عنوان يكي از مهمترين ملزومات موفقيت كسب وكار بايد در سطوح مختلف آموزشي و تريبيت نيروي انساني جا گيرد.
نوشته شده توسط پاك سرشت در تاریخ ۱۳۹۴/۱/۲۵
0
0

اين نگاه و تحليل اجمالي انجام شده بسيار ارزشمند است.ولي جاي تعجب است كه چرا در رسانه ها و محافل دانشگاهي ذيربط حساسيتي متناسب با اهميت موضوع مشاهده نمي شود.
نوشته شده توسط فكور در تاریخ ۱۳۹۴/۱/۲۹
0
0

با سلام و احترام
از شما بابت به اشتراک گذاشتن این مطلب سپاسگزارم
نوشته شده توسط شوشتری در تاریخ ۱۳۹۴/۱/۲۹
0
0

یکی از عوامل بسیار مهم هم مدیریت بسیار سنتی در بخش خصوصی است. مطمئن باشید اگر همه حمایت‌ها هم صورت گیرد ولی بخش خصوصی با شیوه فعلی خود که متعلق به قرون قبل است مدیریت کند تحول اساسی رخ نخواهد داد.
نوشته شده توسط در تاریخ ۱۳۹۴/۱/۲۹
0
0

انصافا تشکر می کنم آقای دکتر باقری، یادداشت شما در صفحه اول عیارآنلاین کار شد:http://ayaronline.ir/1394/01/119452.html

رضایی- دبیر سرویس صنعت، معدن و تجارت عیارآنلاین

ضمنا چندی پیش یادداشتی در باره تجارت ترجیحی کارکردیم اگر وقت داشتید مطالعه فرمایید:
نوشته شده توسط در تاریخ ۱۳۹۴/۱/۳۱
0
0

لینک یادداشت در باره تجارت ترجیحی:
http://ayaronline.ir/1393/11/110987.html

رضایی-عیارآنلاین
نوشته شده توسط در تاریخ ۱۳۹۴/۱/۳۱
0
0

نام:
پست الکترونیکی:
نظر شما:

هم آفرينی با کمک، هم فکری و هم راهی شما به سرچشمه ای از آموزه های مهم و کاربردی مديريت فناوری و مالکيت فکری تبديل خواهد شد.